ĐẤT ĐAI - DỊCH VỤ NHÀ ĐẤT

                                                                Luật sư - Thạc sĩ Lê Hồng Quang

                                                             Đoàn luật sư Thành phố Hồ Chí Minh

Ngày 30 tháng 9 năm 2025, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP, có hiệu lực từ ngày 15 tháng 11 năm 2025. Đây là văn bản được giới chuyên môn đánh giá là có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc hướng dẫn áp dụng các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự theo quy định tại Điều 51 và Điều 52 của Bộ luật Hình sự. Nghị quyết ra đời không chỉ nhằm thống nhất nhận thức và thực tiễn xét xử trên phạm vi cả nước, mà còn thể hiện tư duy cải cách tư pháp trong giai đoạn mới: lấy con người làm trung tâm, đề cao yếu tố nhân đạo, hướng đến sự công bằng và minh bạch trong xét xử.

Trước đây, việc áp dụng các tình tiết giảm nhẹ hay tăng nặng trong lượng hình thường gặp nhiều lúng túng. Các quy định của Bộ luật Hình sự còn mang tính khái quát, dẫn đến mỗi địa phương, mỗi thẩm phán có thể có cách hiểu và vận dụng khác nhau. Nghị quyết 04/2025 được ban hành đã khắc phục tình trạng này bằng việc cụ thể hóa từng tình tiết, bổ sung ví dụ minh họa và tiêu chí đánh giá rõ ràng, giúp các cơ quan tiến hành tố tụng có cơ sở vững chắc khi xem xét trách nhiệm hình sự của bị cáo.

Một trong những điểm nổi bật của nghị quyết là cách làm mới – đi sâu giải thích từng tình tiết giảm nhẹ, gắn với thực tiễn đời sống. Những khái niệm từng gây nhiều tranh cãi như “người phạm tội đã ngăn chặn hoặc làm giảm bớt tác hại của tội phạm”, “phạm tội trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng”, hay “phạm tội do bị kích động về tinh thần” nay đã được cụ thể hóa. Các yếu tố chủ quan, khách quan, hậu quả và mức độ lỗi đều được làm rõ, giúp thẩm phán lượng hình chính xác hơn, bảo đảm công bằng giữa các vụ án có tình tiết tương tự.

Một điểm mới đáng ghi nhận là việc mở rộng các trường hợp được coi là “tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả”. Nghị quyết 04/2025 đã bổ sung nhiều tình huống mang tính nhân văn, ví dụ như trường hợp bị hại từ chối nhận tiền bồi thường nhưng người phạm tội vẫn chủ động nộp cho cơ quan có thẩm quyền hoặc gửi giữ sẵn để khắc phục hậu quả. Cách tiếp cận này thể hiện sự linh hoạt và khuyến khích thái độ thiện chí, hối lỗi của người phạm tội, phù hợp với chính sách hình sự hướng tới cải tạo con người hơn là trừng phạt đơn thuần.

Bên cạnh đó, nghị quyết đã giải thích rõ hơn các tình tiết liên quan đến yếu tố tâm lý, hoàn cảnh đặc biệt của người phạm tội, như “phạm tội do bị kích động về tinh thần do hành vi trái pháp luật của nạn nhân gây ra”, “phạm tội vì hoàn cảnh đặc biệt khó khăn mà không phải do mình tự gây ra”, hay “phạm tội do lạc hậu”. Những tình tiết này được xác định có tính nhân văn cao, phản ánh sự thấu hiểu của pháp luật đối với yếu tố con người và điều kiện xã hội, đặc biệt trong bối cảnh vẫn còn nhiều vùng, miền có điều kiện kinh tế – xã hội khó khăn, phong tục lạc hậu hoặc nhận thức pháp luật hạn chế.

Nghị quyết cũng thể hiện rõ tinh thần cải cách tư pháp khi đưa ra hướng dẫn chi tiết về các tình tiết giảm nhẹ tại khoản 2 Điều 51- phần trước đây còn nhiều cách hiểu, thậm chí lạm dụng khi áp dụng. Lần đầu tiên, Tòa án nhân dân tối cao đưa ra các ví dụ cụ thể: người phạm tội có ba con nhỏ dưới 15 tuổi, có con bị bệnh hiểm nghèo hoặc khuyết tật, người bị hại có lỗi... đều có thể được xem xét giảm nhẹ hình phạt. NHững quy định này cho thấy sự nhấn mạnh của Tòa án nhân dân tối cao vào yếu tố nhân thân, hoàn cảnh gia đình và trách nhiệm xã hội trong việc lượng hình. Điều này không chỉ giúp các Tòa án địa phương có căn cứ rõ ràng khi xem xét giảm nhẹ mà còn góp phần hạn chế sự tùy tiện trong áp dụng pháp luật, đồng thời thể hiện sự khoan dung của pháp luật với hoàn cảnh gia đình, đời sống của người phạm tội.

Đặc biệt, Nghị quyết 04/2025 đã thiết lập rõ cơ chế cân đối giữa tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trong quá trình lượng hình. Trường hợp Tòa án quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt theo quy định tại khoản 1 Điều 54 của Bộ luật Hình sự thì số tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự phải nhiều hơn số tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự từ 02 tình tiết trở lên, trong đó phải có ít nhất 02 tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quy định tại khoản 1 Điều 51 của Bộ luật Hình sự. Quy định này giúp tránh tình trạng “đếm tình tiết” máy móc, đồng thời buộc Hội đồng xét xử phải đánh giá tổng thể về mức độ nguy hiểm của hành vi và nhân thân người phạm tội. Đây là quy định có ý nghĩa thực tiễn quan trọng, vừa bảo đảm nguyên tắc nghiêm minh, vừa thể hiện tính khoan dung có điều kiện của pháp luật.

Ở chiều ngược lại, nhóm tình tiết tăng nặng cũng được làm rõ hơn để phù hợp với thực tiễn tội phạm hiện đại. Các khái niệm như “dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt hoặc tàn ác để phạm tội” hay “sử dụng phương tiện có khả năng gây nguy hại cho nhiều người” được minh họa bằng những ví dụ thực tế: phạm tội qua mạng, sử dụng công nghệ cao, tổ chức đường dây xuyên quốc gia… Đây là bước đi cần thiết trong bối cảnh tội phạm công nghệ, tài chính và phi truyền thống ngày càng phức tạp. Nghị quyết thể hiện rõ sự chủ động của ngành tư pháp trong việc thích ứng với những thách thức mới của thời đại số.

Tuy nhiên, bên cạnh những điểm mới tích cực, nghị quyết vẫn còn một số vấn đề cần được làm rõ hơn trong quá trình thực hiện. Một số khái niệm vẫn mang tính định tính, khó lượng hóa, như “thiệt hại không lớn”, “hoàn cảnh đặc biệt khó khăn” hay “mức độ làm giảm bớt tác hại của tội phạm”. Việc thiếu tiêu chí định lượng cụ thể có thể dẫn đến cách hiểu và áp dụng khác nhau giữa các Tòa án. Ngoài ra, nghị quyết chưa quy định rõ mức độ “tự nguyện khắc phục hậu quả” trong trường hợp người phạm tội chỉ bồi thường một phần nhỏ thiệt hại.

Một điểm khác cũng được giới chuyên môn lưu ý là phạm vi các ví dụ trong nghị quyết vẫn chủ yếu xoay quanh tội phạm truyền thống, chưa thật sự bao quát tội phạm công nghệ, tài chính, môi trường hay tội phạm mạng – những lĩnh vực đang ngày càng phổ biến. Việc bổ sung các hướng dẫn cụ thể hơn cho nhóm tội này là cần thiết để nghị quyết phát huy hiệu quả thực tiễn, giúp các thẩm phán có căn cứ chính xác khi lượng hình.

Dù còn những điểm cần hoàn thiện, có thể khẳng định rằng Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP là một bước tiến quan trọng trong quá trình cải cách tư pháp ở Việt Nam. Văn bản này không chỉ cụ thể hóa các quy định của Bộ luật Hình sự mà còn thể hiện rõ định hướng chính sách hình sự nhân văn – vừa nghiêm khắc trong xử lý tội phạm, vừa khoan dung với người biết hối cải. Qua đó, nghị quyết góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào công lý, nâng cao tính thống nhất trong xét xử và khẳng định tinh thần “lấy con người làm trung tâm” trong mọi quyết định của pháp luật.

Để nghị quyết thực sự phát huy hiệu quả trong thực tiễn, các cơ quan tiến hành tố tụng cần phối hợp chặt chẽ trong việc thống nhất nhận thức, đồng thời tăng cường công tác hướng dẫn, giải đáp nghiệp vụ và xây dựng án lệ phù hợp. Khi những quy định mang tính định tính được cụ thể hóa hơn, chắc chắn việc áp dụng pháp luật sẽ ngày càng công bằng, minh bạch và thấm đượm tinh thần nhân văn – đúng như mục tiêu mà Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP hướng tới: một nền tư pháp nghiêm minh, hiện đại và gần gũi với con người.

Quy định về bồi thường thiệt hại và phạt vi phạm hợp đồng đều hướng đến trách nhiệm của bên có lỗi; tuy nhiên điều kiện cần và đủ để được áp dụng hai hình thức này là hoàn toàn khác nhau. Nếu như phạt vi phạm có mục đích chủ yếu là trừng phạt, tác động vào ý thức của các chủ thể nhằm giáo dục ý thức thượng tôn pháp luật, phòng ngừa vi phạm hợp đồng thì bồi thường thiệt hại lại là hình thức áp dụng nhằm khắc phục hậu quả, đền bù thiệt hại cho bên bị vi phạm.